Romański kościół św. Idziego, wzniesiony na wzgórzu nad Pilicą, należy do najcenniejszych zabytków Inowłodza. Jego kamienne mury i charakterystyczna cylindryczna wieża przypominają o średniowiecznych początkach miejscowości. Świątynia jest dobrze widoczna z okolicy, a po zmroku jej sylwetkę podkreśla oświetlenie.
Kiedy powstał kościół św. Idziego?
Powstanie kościoła wiąże się z przełomem XI i XII wieku. Według miejscowej tradycji jego fundatorem był książę Władysław Herman, a w dawnych przekazach pojawia się rok 1082. Dokładna data budowy oraz osoba fundatora pozostają jednak przedmiotem rozbieżnych interpretacji historycznych; część badaczy wskazuje również na czasy Bolesława Krzywoustego.
W starszych opisach świątyni przytaczano nieistniejącą już inskrypcję znad ołtarza. Przypisywała ona fundację Władysławowi Hermanowi i wspominała o uposażeniu kościoła oraz klasztoru dochodami z okolicznej osady. Tekst ten jest świadectwem lokalnej tradycji, ale zawierał także historyczne nieścisłości, dlatego nie powinien być traktowany jako rozstrzygający dowód datowania.
Romańska architektura i funkcje obronne
Kościół wzniesiono z kamienia w stylu romańskim. Charakterystyczne są masywne mury, niewielkie okna, półkoliste zamknięcia otworów i okrągła wieża od strony zachodniej, nakryta stożkowym dachem. Takie rozwiązania architektoniczne sprzyjały nie tylko trwałości budowli, ale również wykorzystaniu jej jako schronienia w niespokojnych czasach.
Położenie na wysokim wzgórzu nad przeprawą przez Pilicę miało duże znaczenie. W średniowieczu przez Inowłódz przebiegały szlaki komunikacyjne i handlowe, a sama miejscowość rozwijała się w sąsiedztwie ważnej przeprawy.
Opowieści o dawnym klasztorze
Z kościołem wiąże się tradycja istnienia klasztoru benedyktynek. Według dawnych przekazów wspólnota miała ucierpieć podczas najazdów tatarskich w XIII wieku. Szczegóły dotyczące jej funkcjonowania i losów nie są jednak w pełni potwierdzone.
Średniowieczna historia Inowłodza była przez lata odtwarzana na podstawie dokumentów, inskrypcji, lokalnych podań i opracowań. Wśród przywoływanych źródeł znajduje się dokument związany z klasztorem w Trzemesznie, datowany w przekazie na 1145 rok. Jego charakter i wiarygodność również wymagają krytycznej oceny historycznej.
Świątynia, parafia i dawne nagrobki
Kościół św. Idziego przez wieki służył mieszkańcom Inowłodza. W 1520 roku w centrum miejscowości powstał kościół pod wezwaniem św. Michała Archanioła, a starsza świątynia stopniowo traciła znaczenie parafialne.
Dawne opracowania wspominają o trzech ołtarzach oraz o pochówku miejscowego proboszcza, księdza Adama Stryecza, w 1593 roku. Wspominano również grób Mikołaja Koryckiego, sekretarza króla Zygmunta III Wazy, oznaczony herbem Ciołek. Według relacji ślady części nagrobków zniknęły podczas późniejszych remontów i wyrównywania posadzki.
W starszych opisach pojawia się także informacja o obrazie św. Idziego sprowadzonym z Włoch. Nie wszystkie przedmioty dawnego wyposażenia przetrwały do czasów współczesnych.
Upadek i kolejne próby ratowania zabytku
W XVIII wieku podejmowano próby przywrócenia kościołowi dawnego znaczenia. Około 1790 roku, za staraniem proboszcza ks. Buchowskiego, przeprowadzono prace przy świątyni i umieszczono w niej obraz Matki Boskiej Bolesnej.
W 1793 roku budynek został wykorzystany przez wojska pruskie jako magazyn. Według miejscowych przekazów mieszkańcy i duchowni starali się ocalić część wyposażenia. Później, pozbawiony stałej opieki, kościół stopniowo niszczał.
Na początku XX wieku podjęto kolejne próby remontu. Prace przerwała I wojna światowa. Po odzyskaniu niepodległości ponownie zajęto się zabytkiem, a gruntowna rekonstrukcja przeprowadzona w latach 1936–1938 nadała mu znaczną część obecnego wyglądu. Działania te podjęto z inicjatywy prezydenta Ignacego Mościckiego. Uroczyste poświęcenie odbudowanej świątyni odbyło się 1 listopada 1938 roku.
Kościół św. Idziego dziś
Romańska świątynia jest jednym z najważniejszych symboli Inowłodza i świadectwem wielowiekowej historii osadnictwa nad Pilicą. Warto pamiętać, że część opowieści o jej początkach opiera się na tradycji i dawnych przekazach, a nie na bezspornych ustaleniach naukowych.
Materiały do dalszej lektury: opis zabytku na stronie gminy Inowłódz, historia świątyni na stronie parafii oraz opracowanie historii i architektury kościoła.

